२०२० च्या कोविड लॉकडाऊनने आपल्याला 'डिजिटल क्रांती' शिकवली, पण २०२६ चे हे ऊर्जा संकट (Energy Crisis) आपल्याला पुन्हा आपल्या मुळांकडे, म्हणजेच 'स्थानिक किराणा' (Local Kirana Stores) दुनांकडे वळण्यास भाग पाडणार आहे. पेट्रोलियम टंचाईमुळे (Fuel Shortage) वाहतूक व्यवस्था कोलमडत असताना, ई-कॉमर्स आणि मोठ्या रिटेल साखळ्यांसमोर एक मोठे अस्तित्व टिकवण्याचे आव्हान उभे राहिले आहे.
१. स्थानिक दुकानांचे 'सुवर्णकाळ' (Golden Days to Local Shops)
गेल्या काही वर्षांत ई-कॉमर्सच्या सवलती आणि सोयीमुळे आपण आपल्या गल्लीतील छोट्या दुकानदारांना विसरलो होतो. मात्र, आता परिस्थिती बदलली आहे:
- वाहतुकीचा अभाव: मोठ्या ई-कॉमर्स कंपन्यांचे लॉजिस्टिक्स नेटवर्क पूर्णपणे इंधनावर अवलंबून आहे. इंधन संपले की त्यांचे 'डिलिव्हरी मॉडेल' ठप्प होईल.
- पायी पोहोचण्याची सोय: स्थानिक दुकानदार तुमच्या घराच्या जवळ असतात. तिथे पोहोचण्यासाठी तुम्हाला गाडीची किंवा इंधनाची गरज नाही. माल संपला तरी स्थानिक दुकानदार घाऊक बाजारातून सायकल किंवा पायदळ साठा आणू शकतात, जो ई-कॉमर्सला शक्य नाही.
२. 'स्टोअर ऑन व्हील्स' (Store On Wheels) - आता अशक्य?
कोविड काळात D-Mart सारख्या मोठ्या रिटेलर्सनी 'स्टोअर ऑन व्हील्स' ही संकल्पना राबवली होती. मोठ्या गाड्यांमध्ये माल भरून सोसायट्यांच्या दारापर्यंत पोहोचवला जात असे.
- इंधनाचा अडथळा: २०२६ च्या ऊर्जा संकटात हे मॉडेल राबवणे अशक्यप्राय होईल. जर इंधनाचा प्रचंड तुटवडा असेल, तर इतक्या मोठ्या गाड्या दररोज फिरवणे आर्थिकदृष्ट्या आणि व्यावहारिकदृष्ट्या परवडणारे नसेल.
- केंद्रीकृत वितरण कोलमडणार: जेव्हा मुख्य लॉजिस्टिक्स नेटवर्क (Main Logistics) कोलमडते, तेव्हा मोठ्या गोदामातून माल शहराबाहेर नेणे कठीण होते. अशा वेळी स्थानिक साठा असलेले छोटे दुकानदारच लोकांची गरज भागवू शकतील.
३. ई-कॉमर्स समोरील तांत्रिक पेच (Ecommerce vs Logistics)
ई-कॉमर्समध्ये 'ऑर्डर' ऑनलाईन घेता येते, पण ती प्रत्यक्ष पोहोचवण्यासाठी (Last-mile Delivery) पेट्रोलियम इंधन लागते:
- डिलिव्हरी बॉयचा प्रश्न: जर पेट्रोल पंपांवर लांबच लांब रांगा असतील, तर डिलिव्हरी बॉय आपल्या बाईकमध्ये पेट्रोल भरण्यासाठी अर्धा दिवस घालवेल की तुमची ऑर्डर पोहोचवेल?
- वाढता खर्च: इंधनाच्या वाढत्या किमतींमुळे डिलिव्हरी चार्जेस इतके वाढतील की ग्राहकाला ऑनलाईन खरेदी करणे न परवडणारे ठरेल.
४. भविष्यातील दिशा: 'व्होकॅलिटी फॉर लोकॅलिटी'
हे ऊर्जा संकट आपल्याला एक धडा शिकवत आहे – अति-अवलंबित्व धोकादायक असते.
- स्थानिक उत्पादने: आता वेळ आली आहे की आपण पुन्हा एकदा स्थानिक उत्पादकांकडे आणि विक्रेत्यांकडे वळले पाहिजे.
- गरजेचा साठा: मोठ्या ई-कॉमर्स सेलच्या मागे न धावता, आपल्या जवळच्या दुकानदाराशी नाते घट्ट करणे हीच २०२६ ची गरज असेल.
महत्त्वाची आकडेवारी (Data) आणि ठोस उदाहरणे -
१. लॉजिस्टिक्स आणि खर्चाचा ताळेबंद (The Cost Impact)
- वाहतूक खर्च: ई-कॉमर्स कंपन्यांच्या एकूण खर्चापैकी सुमारे १५% ते २०% खर्च हा केवळ 'लास्ट-माईल डिलिव्हरी'वर (वस्तू ग्राहकाच्या घरापर्यंत पोहोचवणे) होतो. जर पेट्रोलच्या किमती ५०% ने वाढल्या, तर हा खर्च दुप्पट होऊ शकतो, ज्यामुळे मोफत डिलिव्हरीची संकल्पना पूर्णपणे बंद होईल.
- डिलिव्हरी बॉयचे उत्पन्न: भारतातील लाखो डिलिव्हरी बॉईज हे 'गिग इकॉनॉमी'चा भाग आहेत. इंधनाच्या किमती वाढल्यास त्यांचे निव्वळ उत्पन्न ३०% ते ४०% ने घटू शकते, परिणामी मोठ्या प्रमाणावर कामगार टंचाई निर्माण होईल.
२. 'स्टोअर ऑन व्हील्स' विरुद्ध 'स्थानिक किराणा' (The Logistics Reality)
- D-Mart चे उदाहरण: कोविडमध्ये D-Mart च्या एका मोठ्या ट्रकद्वारे (Store on Wheels) एकाच वेळी १००-१५० कुटुंबांना सेवा दिली जात असे. पण अशा ट्रकला प्रति किलोमीटर केवळ ३ ते ५ किमी एवढेच ॲव्हरेज मिळते. इंधन टंचाईत एका ट्रकसाठी लागणारे डिझेल मिळवणे हे १० स्थानिक किराणा दुकानांना सायकलवर माल पुरवण्यापेक्षा कितीतरी कठीण आणि महागडे असेल.
- इन्व्हेंटरी मॉडेल: ई-कॉमर्स कंपन्यांचे माल साठवण्याचे केंद्र (Warehouses) शहरापासून ३०-५० किमी लांब असतात. याउलट, स्थानिक किराणा दुकानदारांचा साठा त्यांच्या दुकानात किंवा जवळच्या गोदामात असतो. वाहतूक ठप्प झाल्यास शहराबाहेरील गोदामातून माल येणे बंद होईल, पण स्थानिक साठा काही दिवस तरी लोकांची गरज भागवू शकेल.
३. जागतिक संदर्भ (Global Reference)
- युरोपमधील ऊर्जा संकट: रशिया-युक्रेन युद्धानंतर युरोपमध्ये जेव्हा गॅस आणि इंधनाच्या किमती वाढल्या, तेव्हा तिथल्या अनेक सुपरमार्केट्सनी (उदा. Tesco, Aldi) त्यांच्या होम डिलिव्हरी स्लॉट्समध्ये कपात केली होती. भारतातही अशाच प्रकारच्या **'डिलिव्हरी रेशनिंग'**ची (दिवसातून मर्यादित डिलिव्हरी) शक्यता वर्तवली जाऊ शकते.
माझ्या मते , "२०२० ने आपल्याला 'Social Distancing' शिकवले, पण २०२६ आपल्याला 'Resource Distancing' (संसाधनांची कमतरता) शिकवेल. ई-कॉमर्सच्या हाय-स्पीड जगाकडून आपण पुन्हा एकदा शाश्वत आणि स्थानिक व्यापार पद्धतीकडे वळू, हाच या संकटाचा सर्वात मोठा बदल असेल."
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा